Activisten, geen terroristen

Acti­vis­ten, geen ter­ro­ris­ten

Bur­ger­pro­test is ele­men­tair voor elke demo­cra­tie

19 sep­tem­ber 2011 — Serge Gut­wirth en Dirk Voo­rhoof
Opi­nies­tuk ver­sche­nen in De Stan­daard 14 sep­tem­ber 2011

Wan­neer in het Mid­den-Oos­ten of Chi­na men­sen in ops­tand komen tegen de ove­rheid, jui­chen we het toe. Als bur­gers hier hun stem laten horen, voor men­sen­rech­ten of het milieu, is ver­vol­ging en bes­traf­fing hun deel. Een dag voor de ‘inter­na­tio­nale dag voor de demo­cra­tie’ roe­pen DIRK VOORHOOF en SERGE GUTWIRTH op tot ver­zet tegen deze repres­sieve ten­dens.
Enkele acti­vis­ten van Green­peace wer­den twin­tig dagen in voo­rar­rest opges­lo­ten en ver­volgd, omdat ze tij­dens de kli­maat­top in Kopen­ha­gen onge­no­digd – tij­dens een staats­ban­ket van de Deense konin­gin – span­doe­ken voor een krach­tig kli­maa­tak­koord had­den ontrold.

Hun bood­schap werd gene­geerd en de acti­vis­ten wer­den als mis­da­di­gers behan­deld en stra­frech­te­lijk ver­volgd. Enkele weken gele­den wer­den ze door de recht­bank van Kopen­ha­gen tot gevan­ge­niss­traf­fen met uits­tel veroor­deeld. Green­peace Nor­dic kreeg een fikse geld­boete van 10.000 euro opge­legd.

In Japan wer­den dan weer twee mede­wer­kers van Green­peace ver­volgd wegens dief­stal en inbraak, omdat zij een doos wal­visv­lees in een haven­de­pot onder­schep­ten om het bes­taan van clan­des­tiene en ille­gale wal­vi­shan­del te bewi­j­zen. De wal­viss­mok­kel is inmid­dels door de auto­ri­tei­ten toe­ge­ge­ven, maar de twee zijn uitein­de­lijk veroor­deeld tot een gevan­ge­niss­traf van ande­rhalf jaar met uits­tel.

Ook in Bel­gië is repres­sief gerea­geerd tegen leden van Green­peace die vanop de ‘rode loper’ van een Euro­pese top een kor­da­ter EU-kli­maat­po­li­tiek eis­ten. De actie­voer­ders kre­gen een gevan­ge­niss­traf van een maand met uits­tel en een geza­men­lijke geld­boete van 11.000 euro. Vol­gens de Brus­selse recht­bank kon­den de actie­voer­ders zich niet beroe­pen op het recht op expres­sie­vri­j­heid of het recht op vreed­zame poli­tieke actie.

Valse aan­ti­j­gin­gen

Poli­tie en par­ket dein­zen er soms zelfs niet voor terug valse aan­ti­j­gin­gen tegen acti­vis­ten aan te voe­ren, zoals een Brugs von­nis over de acties aan het Lap­pers­fort­bos aan­toont. Enkele milieu­de­mons­tran­ten ston­den terecht wegens geweld tegen de poli­tie. Uit tele­vi­sie­beel­den die de recht­bank kon bekij­ken bleek dat van geweld tegen de poli­tie geen sprake was. Dank­zij die media­beel­den zijn de actie­voer­ders vri­j­ges­pro­ken.

De keuze om repres­sief tegen actie­voer­ders op te tre­den, komt niet enkel van de ove­rheid. Zo diende Elec­tra­bel klacht in tegen Green­peace wegens zware mis­dri­j­ven, cri­mi­nele ben­de­vor­ming en aans­la­gen. Hier stelde de rech­ter vast dat Green­peace een vre­de­lie­vende en geen cri­mi­nele orga­ni­sa­tie is : het doel van de acties was de bes­cher­ming van het milieu en de sen­si­bi­li­se­ring van de publieke opi­nie.

Van de dra­co­nische bes­chul­di­gin­gen van Elec­tra­bel tegen Green­peace, die leid­den tot lange en inge­wik­kelde pro­ces­sen, gaat dui­de­lijk inti­mi­da­tie uit. Om nog niet te spre­ken van de finan­ciële impli­ca­ties die ver­bon­den zijn aan der­ge­lijke pro­ce­dures — al draai­den ze in dit geval uit op een bui­ten­ver­vol­ging­stel­ling of vri­js­praak.

Ook andere bedri­j­ven willen elke vorm van contes­ta­tie of kri­tiek in de kiem smo­ren. Zo slaagde McDo­nald’s er onlangs in via de rech­ter een Vlaamse kort­film, met Titus de Voogdt in de hoof­drol, tegen te hou­den omdat een pas­sage de repu­ta­tie, het merk en het ima­go van de ham­bur­ger­ke­ten kon scha­den. Pas nadat de McDo­nald’s-scène was weg­gek­nipt, kon de film in cir­cu­la­tie komen.

Nog een voor­beeld : MO*, een maga­zine dat de aan­dacht richt op duur­zame ont­wik­ke­ling en aspec­ten van glo­ba­li­se­ring, is veroor­deeld omdat het een spotprent publi­ceerde van George For­rest, grote baas in de mij­nin­dus­trie.

Van een andere aard maar mins­tens even veron­trus­tend is het onts­lag ‘om drin­gende rede­nen’ van KUL-onder­zoeks­ter Bar­ba­ra Van Dyck, omdat ze had deel­ge­no­men en haar steun had betuigd aan de pro­tes­tac­tie tegen het ggo-aar­dap­pel­veld in Wet­te­ren. Het onts­lag lokte scherpe reac­ties uit, ook uit de aca­de­mische wereld. Maar de rec­tor van de Leu­vense uni­ver­si­teit hield voet bij stuk.

Dit zijn slechts enkele voor­beel­den. Er is ook de ver­vol­ging van Anja Her­mans wegens haar acties in de ‘bevei­ligde’ zone rond de kern­cen­trale in Doel. Er is de Liga voor Men­sen­rech­ten die haar sub­si­dies dreigde te ver­lie­zen. En er is tel­kens weer de harde aan­pak van actie­voer­ders bij asiel­cen­trum 127 en de acties bij Kleine Bro­gel.

Min­der mon­dig

Deze repres­sieve ten­dens duikt niet toe­val­lig op in een tijd waa­rin de dienst­baa­rheid van de staat aan de eco­no­mische groei pri­meert op de opdracht om mon­dig, geïn­for­meerd en betrok­ken demo­cra­tisch bur­ger­schap in stand te hou­den. Steeds meer gel­den de ‘wet­ten van de markt’, waar­voor nie­mand ooit een stem uit­bracht. De greep die ban­ken en finan­ciële ‘nota­tie­bu­reaus’ op sta­ten heb­ben is spre­kend.

Maar het gaat veel ver­der. In een recent boek, Niet voor de winst, bes­chri­jft Mar­tha Nuss­baum met ang­staan­ja­gende pre­ci­sie hoe het onder­wi­js niet lan­ger streeft naar de vor­ming van mon­dige en kri­tische bur­gers, maar naar bruik­bare en pro­duc­tieve leer­lin­gen.

Ook het weten­schap­pe­lijk onder­zoek wordt almaar meer afhan­ke­lijk gemaakt van eco­no­mische behoef­ten en winsts­tre­ven. Uni­ver­si­tei­ten zijn zelf in een bik­kel­harde concur­ren­ties­tri­jd ver­wik­keld. Alleen wie snel­ler en meer publi­ceert, meer doc­to­ra­ten afle­vert en meer octrooien ver­kri­jgt dan de andere, kan bli­j­ven groeien.

Tegen die ach­ter­grond wekt het geen ver­won­de­ring dat het res­pect voor de mon­dige, demo­cra­tische en kri­tische bur­ger, waar­van de hori­zon bre­der is dan de pen­sée unique van de ‘wet van de markt’ tanende is, want sto­rend voor de eco­no­mische ratrace waa­rin we met z’n allen vers­trikt zijn geraakt.

Wereld­wi­jd is sprake van een ‘zorg­wek­kende trend van een steeds meer beper­kende omge­ving voor de bur­ger­maat­schap­pij’ (Report of the World Move­ment for Demo­cra­cy).

Daa­rom is het hoog tijd op te komen voor de ver­wor­ven­he­den van de demo­cra­tische rechts­taat waa­rin poli­tiek, onder­wi­js, weten­schap, recht, tech­no­lo­gie, cultuur en kunst een bij­drage te leve­ren heb­ben, niet aan de eco­no­mie (die ook in het rijtje zou moe­ten staan), maar aan een duur­zame samen­le­ving die zijn toe­kom­st op een open, col­lec­tieve en bemid­de­lende wijze opbouwt.

Het is vanuit dit pers­pec­tief dat een voort­du­rende, actieve en inv­loe­drijke par­ti­ci­pa­tie van bur­gers en ngo’s aan de poli­tiek en het maat­schap­pe­lijk debat een abso­lute must is, ook in een ver­te­gen­woor­di­gend demo­cra­tisch sys­teem. Door de par­ti­ci­pa­tie vanuit de bur­ger­maat­schap­pij wordt het poli­tieke gebeu­ren per­ma­nent alert gehou­den en aan­gez­wen­geld. De media spe­len eve­neens een belan­grijke rol : zij bren­gen de bood­schap van deze acties onder de aan­dacht en op de poli­tieke agen­da.

Kri­tiek moet kun­nen

De inbreng van de civiele maat­schap­pij is boven­dien bes­chermd in onze recht­sorde. Het Euro­pees Hof voor de Men­sen­rech­ten in Straats­burg is ondub­bel­zin­nig : de vri­j­heid van mening­sui­ting is voo­ral van belang wan­neer zij betrek­king heeft op kri­tiek en contes­ta­tie van beleid en heer­sende orde. Bur­ge­ror­ga­ni­sa­ties, acti­vis­ten en ngo’s moe­ten hun pro­tests­tem kun­nen laten klin­ken, voo­ral ook, bena­drukt het Straats­burgse Hof, in aan­ge­le­gen­he­den die te maken heb­ben met milieu, gezond­heid en men­sen­rech­ten.

Bij mani­fes­ta­ties of acties moet men enig vers­to­rend effect tole­re­ren. Rust­vers­to­ring op zich recht­vaar­digt geens­zins een repres­sieve aan­pak.

Vanuit stra­frech­te­lijk oog­punt is het boven­dien niet zo dat elke vasts­tel­ling van een mis­dri­jf moet lei­den tot een ver­vol­ging, veroor­de­ling en/of bes­traf­fing. Niet alleen kan het open­baar minis­te­rie zaken sepo­ne­ren, er bes­taan ook recht­vaar­di­gings- en stra­fuits­lui­ting­sgron­den. Als vor­men van directe actie onder de bes­cher­ming van fun­da­men­tele rech­ten en vri­j­he­den val­len, moet er geen straf wor­den uit­ges­pro­ken.

In toe­pas­sing van het Euro­pees Men­sen­rech­ten­ver­drag mag er in prin­cipe geen inmen­ging zijn van ove­rheid­swege. Actieve bur­gers mogen niet wor­den over­ge­le­verd aan poli­tie, stra­frecht en repres­sie : daar­mee wordt de publieke ruimte van het open debat vers­mald en wor­den dege­nen die eraan bij­dra­gen onte­recht gedis­cre­di­teerd.

Dat is wat ook de Men­sen­rech­ten­raad van de Vere­nigde Naties onlangs heeft bek­lem­toond in een reso­lu­tie over het recht op vreed­zame ver­ga­de­ring en vere­ni­ging (UN Human Rights Coun­cil, reso­lu­tie 15/11, 30 sep­tem­ber 2010).

In uit­voe­ring van deze reso­lu­tie is een spe­ciale rap­por­teur aan­ges­teld die vers­lag zal uit­bren­gen over maa­tre­ge­len die wereld­wi­jd wor­den geno­men om de civiele maat­schap­pij beter te onders­teu­nen en te bes­cher­men. De spe­ciale rap­por­teur zal ook vers­lag uit­bren­gen over schen­din­gen van het recht op vreed­zame ver­ga­de­ring en vere­ni­ging en aller­lei vor­men van dis­cri­mi­na­tie, geweld, inti­mi­da­tie of bela­ging van per­so­nen of orga­ni­sa­ties die op deze rech­ten aans­praak maken.

Het moge dui­de­lijk zijn dat de inbreng van de civiele maat­schap­pij en het res­pect voor bur­ger­lijke en poli­tieke rech­ten niet enkel in lan­den als Tune­sië, Egypte, Syrië, Jemen, Libië, Wit-Rus­land, Cuba, Bir­ma of Chi­na moe­ten wor­den onders­teund, ver­de­digd en gepre­zen. Ook hier zijn ze geen ver­wor­ven rus­tig bezit.

Voor meer infor­ma­tie over de inter­na­tio­nale dag van de demo­cra­tie op 15 sep­tem­ber 2011 :
http://www.un.org/en/events/democracyday/index.shtml

Voor meer infor­ma­tie over de spe­ciale VN-rap­por­teur over het recht op vri­j­heid van vreed­zame ver­ga­de­ring en vere­ni­ging :
http://www.ohchr.org/EN/Issues/AssemblyAssociation/Pages/SRFreedomAssemblyAssociationIndex.aspx